Vriend, vijand en heiland

De woorden vriend en vijand zijn ontstaan als onvoltooid deelwoord, zoals ziend en vlijend. In de loop der tijd zijn ze versteend: we vatten ze niet meer op als werkwoordsvormen.

Van welke werkwoorden komen ze? En als het deelwoorden zijn, hoe komt het dan dat vijand niet eindigt op -end maar op -and? Dat kom je in deze blogpost te weten.

Vijand
Vijand komt van een werkwoord dat nu verdwenen is. De gereconstrueerde Proto-Germaanse vorm is *fijēną. (Spreek uit: fie-jèè-nan [ˈɸi.jɛː.nɑ̃], met -an zoals in het Franse an.) De betekenis moet haten, niet leuk vinden, vijandig behandelen zijn geweest. Een vijand was dus oorspronkelijk iemand die jou haatte. Als het werkwoord *fijēną nog had bestaan, was het vijen geweest.

Vriend
Vriend moet in het Proto-Germaans als *frijōndz hebben geklonken. Het was het onvoltooid deelwoord van *frijōną. (Spreek uit: frie-jòò-nan [ˈɸri.jɔː.nɑ̃], met -òò- als in zone.) Dat werkwoord werkwoord bestaat nog steeds: vrijen. Het is in de afgelopen 2500 jaar wel van betekenis veranderd, want de Proto-Germaanse betekenis moet liefhebben, leuk vinden zijn geweest. Je kon het werkwoord oorspronkelijk dus met een lijdend voorwerp gebruiken: *ik frijō þik: ik vind je leuk. Nu kun je alleen nog iemand vrijen in de betekenis iemand tot een huwelijk aanzoeken – maar geen kip die dat nog zegt.

*Frijōną was overigens een afleiding van het woord *frijaz. Dat is de voorloper van ons vrij, maar het had een andere betekenis: bemind, geliefd. Het woord moet alleen gebruikt zijn voor vrije mensen in de gemeenschap en dus niet voor slaven. Zo kreeg het de betekenis niet-gevangen.

Vijend en vrijend
Met vijand is iets bijzonders aan de hand. De uitgang van het onvoltooid deelwoord is in het hedendaagse Nederlands -(e)nd: spelend, lopend, ziend. Je zou dus vijend verwachten. Vanwaar die a? In vijand is de oude a van *fijandz bewaard gebleven. De oorzaak van die afwijking is het christendom. De vijand was namelijk een bijnaam voor de duivel. Frequent gebruik in een religieuze context heeft soms een conserverende werking op woordvormen.

Een ander voorbeeld daarvan is het Duitse woord Heiland. Ook dat is namelijk een oud onvoltooid deelwoord. De oorspronkelijke betekenis was helend(e). Het woord is een leenvertaling van het Laatlatijnse salvātor (redder), waarmee Jezus Christus bedoeld wordt. Het hedendaagse Duitse deelwoord van heilen is heilend; in Heiland is de oude a dus ook bewaard gebleven.

Ons eigen woord heiland is overigens uit het Oudhoogduits afkomstig, al had het ook een erfwoord kunnen zijn, aangezien ons huidige werkwoord helen een jonge vorm is die de oude vorm heilen heeft vervangen.

Ook vriend heeft een ongewone vorm: bij vrijen zou je het onvoltooid deelwoord vrijend verwachten. Hoe is het dan toch vriend geworden? De oorzaak is een vroege verkorting van de klinker geweest. De Proto-Germaanse ij (spreek uit: iej) van *frijōndz had een lange ī moeten worden en daar zou uiteindelijk een ij uit zijn gekomen, zoals in het werkwoord vrijen. Maar de ī werd verkort en zo ontstond in het Oudnederlands een tweeklank: friund. Die iu werd in het Middelnederlands de tweeklank ie (spreek uit: [iə̯]). Je sprak vriend dus uit als vriënd. Later werd dat de huidige klinker ie [i].

Freund en friend, Feind en fiend
Tot slot: ook in het Duits en Engels hebben de woorden zich wat anders ontwikkeld dan verwacht. Friend staat tegenover het werkwoord to free en heeft klinkerverkorting ondergaan. Freund staat tegenover freien; de eu is ontstaan door de besproken verkorting van de ī. In het Oudhoogduits was het net als in het Oudnederlands friund.

In plaats van Feind zou je in het Duits Feiend hebben verwacht, maar de e is weggevallen. Het werkwoord waar het Engelse fiend van afgeleid is, zou to fee zijn geweest. Fiend wordt met de lange i-klank uitgesproken die to fee zou hebben gehad, dus het is in dit geval de spelling die anders is dan verwacht.

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google photo

Je reageert onder je Google account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s

Maak een website of blog op WordPress.com

Omhoog ↑

%d bloggers liken dit: