Dubbelvormen in zes talen

Afgelopen week heb ik op mijn Twitter-account elke dag een lijstje met doubletten uit een andere taal gepubliceerd. Doubletten zijn etymologische dubbelvormen: woorden die op een andere manier in de taal terechtgekomen zijn, van elkaar verschillen in vorm en betekenis, maar dezelfde herkomst hebben – in dit geval een Latijns woord. In dit artikel toon ik de Romaanse lijsten: een Franse, Spaanse, Italiaanse, Portugese, Roemeense en Catalaanse. In dit artikel vind je Engelse en Nederlandse lijsten.

Noot
Omdat ik de tweets in het Engels geschreven heb om een zo groot mogelijk deel van mijn Twitter-volgers te bereiken - veel van hen spreken een Romaanse taal - zijn de lijsten Engelstalig.

Doubletten

In de lijsten die je gaat zien, vind je een blauwe en een oranje kolom met woorden. De blauwe woorden komen rechtstreeks uit het Latijn. Ze zijn altijd blijven bestaan in de spreektaal en hebben door de eeuwen heen de klankveranderingen ondergaan die alle Latijnse erfwoorden ondergingen.

De oranje woorden zijn daarentegen later uit de Latijnse schrijftaal gehaald – de klassieke of de middeleeuwse. Je herkent er hun Latijnse herkomst nog goed in, want ze zijn op de woorduitgangen na zo goed als een-op-een overgenomen.

Beschuldigen en lasteren
Een Frans voorbeeld van zo’n doublettenpaar is blâmer en blasphémer. De woorden gaan allebei terug op het Latijnse blasphēmāre, dat zelf van het Oudgriekse βλασφημεῖν (blasphēmeîn) komt.

Blâmer is het erfwoord van de twee. In het Proto-Romaans veranderde blasphēmāre in *blastemare, om vervolgens in het Oudfrans blasmer te worden. Het verlies van de [s] wordt nu aangegeven met het accent circonflexe: blâmer. De oorspronkelijke betekenissen van blasphēmāre waren ‘honen; smaden; lasteren’. Daaruit ontwikkelde zich de Franse betekenis ‘beschuldigen; de schuld geven’.

Later haalde het Frans het woord opnieuw uit het Latijn en maakte er blasphémer van. Het kreeg de religieuze betekenis ‘(god) lasteren’.

Grote verschillen
Zoals blâmer en blasphémer laten zien, is er met het erfwoord meer gebeurd dan met het leenwoord. Blâmer is het resultaat van twee millennia slijtage, terwijl blasphémer niet veel meer dan de Latijnse stam met de Franse uitgang is. Daarnaast vertoont blâmer een betekeniswandel die verder is gegaan dan die van het leenwoord blasphémer. De situatie van dit doublettenpaar zul je bij veel duo’s zien.

Sommige erfwoorden zijn bijna onherkenbaar van vorm veranderd. Je moet al specalistische kennis hebben om het Franse forge ‘smidse’ van het Latijnse fābricam ‘werkplaats’ af te leiden, of het Portugese chão ‘grond; vloer’ van plānum ‘oppervlak’.

Ook de betekenisveranderingen zijn soms groot: het Latijnse familiam ‘huishouden’ werd in het Roemeens bijvoorbeeld femeie ‘vrouw’ – dus een van de twee hoofden van een huishouden. Exemplum ‘voorbeeld; voorbeeld dat tot waarschuwing dient’ werd in het Italiaans scempio ‘ravage; bloedbad’.

In sommige gevallen gaat de betekenis van het erfwoord terug op een andere betekenis van het Latijnse oerwoord dan die van het leenwoord. Neem exāmen: dat betekende in het Latijn zowel ‘zwerm’ als ‘onderzoek; toets’. De eerste betekenis bleef behouden in de erfwoorden: Fr. essaim, It. sciame, Po. enxame, Sp. enjambre en Ca. eixam. Uit de tweede betekenis ontwikkelde zich die van ‘examen; toets’ in de leenwoorden: It. esame, Po. exame en in de andere talen examen.


Zes lijsten

We gaan naar de de doublettenlijstjes. De Roemeense lijst had ik niet kunnen maken zonder classicus en mediëvist Cristian Gașpar van de Central European University in Wenen, op Twitter te vinden als @cristi_n_gaspar.


Frans


Spaans


Italiaans


Portugees


Roemeens


Catalaans

3 gedachten over “Dubbelvormen in zes talen

Voeg uw reactie toe

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google photo

Je reageert onder je Google account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s

Maak een website of blog op WordPress.com

Omhoog ↑

%d bloggers liken dit: