Het oudste Frans

Hoe klonk het oudste Frans dat op papier is gezet? Samen met dr. Peter-Alexander Kerkhof, expert in onder andere het Oudfrans, heb ik een reconstructie gemaakt van de uitspraak van de oudste Franse tekst die is overgeleverd: de Eed van Straatsburg. Beluister de reconstructie in deze video. Onder de video geef ik een toelichting.

Het Frans heeft zich ontwikkeld uit het gesproken Latijn. Dat is niet van de ene op de andere dag gebeurd. Het Latijn veranderde, net als alle talen, continu. In de middeleeuwen begonnen mensen te beseffen dat hun Latijn wel erg veel was gaan verschillen van bijvoorbeeld het Latijn dat Cicero en Caesar in de 1e eeuw v.C. hadden geschreven. Veel woorden waren in onbruik geraakt, er waren nieuwe woorden ontstaan, zinnen werden anders opgebouwd, de werkwoorden werden anders vervoegd en de uitspraak was sterk gaan verschillen van wat geschreven werd: het woord calidus werd in de negende eeuw n.C. rond Parijs bijvoorbeeld uitgesproken als tsjalts [tʃæɫts] (het latere chaud), maar gewoon nog steeds geschreven als calidus.

In de 9e eeuw werd de Eed van Straatsburg op papier gezet, de bevestiging van een militaire alliantie tussen Lodewijk de Duitser en Karel de Kale tegen keizer Lothar I. Lodewijk en Karel legden de eed elk af in de taal van het leger van de ander. De taal van Karels leger was het zojuist besproken sterk veranderde ‘Franse’ Latijn. Maar de eed werd niet in het Latijn opgeschreven. In tegenstelling tot wat de gewoonte was, was deze tekst bedoeld als een benadering van de volkstaal – de taal die zich zou ontwikkelen tot het hedendaagse Frans. Daarom wordt de Eed van Straatsburg gezien als het oudste Frans dat is opgeschreven.

Ondanks de poging om in de volkstaal te schrijven en niet in het Latijn, waren mensen zo gewend aan het lezen van het Latijn in hun eigen lokale uitspraak dat veel woorden in de Eed alsnog ‘Latijnser’ gespeld werden dan ze in werkelijkheid waren. Zo werd Karels naam Karlus niet zoals in het Latijn met een [k] uitgesproken maar met een tsj-klank [tʃ]. En de uitgang -us werd niet zoals in het Latijn uitgesproken met een oe-klank, maar met de [ə] van ons woord de. De naam klonk dus ongeveer als Tsjarles [tʃærləs]. En poblo werd niet uitgesproken met twee [o]’s: de eerste geschreven o was de tweeklank [we] die ook in het Spaanse pueblo klinkt, en de tweede was weer die [ə] van ons woord de. Poblo klonk dus als pueble [pweblə].

De reden dat men die [ə] met klinkers als u (zoals in Karlus) en o (zoals in poblo) schreef, was dat men gewend was om Latijnse woorden die op een u of o eindigden, gewoon met zo’n [ə] uit te spreken. De Latijnse woorden Càrolus en pòpulus las men dus zoals men ze in de volkstaal uitsprak: Charles [tʃærləs] en pueble [pweblə]. Het lijkt misschien vreemd om dat zo te doen, maar iets soortgelijks doen hedendaagse sprekers van het Frans ook: het woord chaud wordt nu nog gespeld zoals het in de 11e eeuw werd uitgesproken, tsjawt [tʃawt], maar het wordt vandaag de dag heel anders uitgesproken: sjo [ʃo]. Niemand die het in zijn hoofd haalt om de d van chaud uit te spreken, net zoals niemand het in de 9e eeuw in zijn hoofd haalde om de c van Carolus als [k] uit te spreken.

In de video spreek ik de woorden dus uit zoals ze destijds hoogstwaarschijnlijk klonken – en die uitspraak is dus anders dan je zou denken als je de verlatijnste spelling ziet.

Tot slot: hoe weten we hoe het Frans destijds werd uitgesproken? Historisch taalkunden, onder wie dr. Peter-Alexander Kerkhof, hebben een reconstructie gemaakt door allerlei aanwijzingen te combineren. Voor meer informatie over de reconstructie van het oudste Frans: Kerkhof, P.A. (2018). Language, law and loanwords in early medieval Gaul: language contact and studies in Gallo-Romance phonology.

3 gedachten over “Het oudste Frans

Voeg uw reactie toe

  1. Prachtige evocatie! Blijkbaar spreek je ‘u’ hier al uit zoals die ook in het huidige (noordelijke) Frans wordt uitgesproken, als /y/, bijvoorbeeld in ‘nul’, en dus niet zoals die bij mijn weten in de meeste andere Romaanse talen wordt gerealiseerd, nl. als /u/. Dus vraag ik me af wanneer die fonetische overgang /u:/ –> /y:/, zoals in het geval ‘mur’ (muur) is gebeurd, en of die kan geïnterpreteerd worden als umlaut van /u:/, als Latijn uit de mond van mensen van Germaanse komaf? Misschien kan dit wel over één kam geschoren worden met hoe in Brabantse dialecten ‘zoeken’ > ‘zuken’, ‘broer’ > ‘bruur’, ‘moe’ > ‘muu(g)’, ‘zoet’ > ‘zuut’ werd?

    Geliked door 1 persoon

    1. Hartelijk dank voor deze reactie en de andere!
      Ik spreek de u in de opname inderdaad uit als /y/. De overgang van de Latijnse /u/ naar de Oudfranse /y/ dateert volgens o.a. Loporcaro (2009) en RIchter (1934) uit de zevende eeuw n.C. Vroeger werd nog aangenomen dat de verandering door het Keltisch kwam, maar die theorie geldt nu als onwaarschijnlijk: het Keltisch was toen al uit het gebied verdwenen.
      Voor umlaut zou een umlautfactor nodig zijn geweest: een [i] of een [j] in de volgende lettergreep. Bijvoorbeeld: ‘zuken’ gaat terug op *sōkijan, ‘zuut’ op *swōtī, ‘muu(g)’ op *mōþī. ‘Bruur’ komt waarschijnlijk van *brōþir, een nevenvorm van *brōþer. Tegenover zulke umlautwoorden stonden en staan talloze woorden zonder umlaut. Doordat deze umlaut enkele eeuwen later optrad dan de Oudfranse verandering, ligt de oorzaak ook niet hier.
      Waarschijnlijk is de oorzaak van de overgang weinig spectaculair: klinkersystemen zijn altijd in beweging. De overgang van /u(ː)/ naar /y(ː)/ komt vaak voor; o.a. ook in het Oudnederlands (/huːs/ > /hyːs/ (> /hœys/)) en in het Oudgrieks van de 6e eeuw v.C. In het huidige Brits-Engels zien we de ontwikkeling momenteel misschien in actie: de /uː/ gaat in veel variëteiten richting een /yː/: het is daar nu een /ʉː/ (soms een tweeklank [ʉʉ̯]).

      Like

Laat een reactie achter op yvanspijk Reactie annuleren

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google photo

Je reageert onder je Google account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s

Maak een website of blog op WordPress.com

Omhoog ↑

%d bloggers liken dit: